مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی، الگوهای مختلف دریافت مالیات از شرکت‌ها را مقایسه کرده است. بر پایهٔ این گزارش، محاسبهٔ سود، هزینه‌های قابل کسر، شیوهٔ تأمین مالی و تقسیم سود همگی بر مالیات پرداختی اثر می‌گذارند.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «مالیات بر درآمد شرکت‌ها (۲)؛ انواع نظام‌های مالیات‌ستانی» که ۱۷ آبان ۱۴۰۵ منتشر شده، الگوهای مختلف دریافت مالیات از شرکت‌ها را مقایسه کرده است. بر پایهٔ این گزارش، نحوهٔ محاسبهٔ سود، هزینه‌های قابل کسر، تأمین مالی از راه وام یا سرمایهٔ سهامداران و شیوهٔ تقسیم سود، همگی بر مالیات پرداختی شرکت اثر می‌گذارند. گزارش می‌گوید مالیات شرکت‌ها علاوه بر تأمین درآمد دولت، بر هزینهٔ سرمایه‌گذاری، انتخاب منابع مالی و رفتار سهامداران هم اثر دارد.
توجه: متن منبع در دسترس ناقص است و بخش پایانی آن بریده شده است. این خبر فقط به بخش خوانده‌شده تکیه دارد.
مقایسهٔ نظام‌ها در گزارش
گزارش نظام‌های مالیاتی را از چند جنبه بررسی کرده است: نحوهٔ محاسبهٔ درآمد مشمول مالیات، ارتباط مالیات شرکت و سهامدار، آثار درآمدی، شیوهٔ برخورد با زیان و تورم، و پیچیدگی اجرا. نتیجهٔ مقایسه این است که هر الگو در کنار مزایا، هزینه‌ها و الزامات اجرایی متفاوتی دارد.
مالیات مضاعف و تصمیم تقسیم سود
در نظام سنتی، سود شرکت ابتدا در سطح خود شرکت مالیات می‌دهد. اگر باقی‌ماندهٔ سود میان سهامداران تقسیم شود، در نظام‌هایی که برای سود تقسیمی مالیات شخصی دارند، دوباره مشمول مالیات می‌شود. به این وضعیت «مالیات مضاعف» گفته می‌شود.
این شیوه از نظر اجرایی نسبتاً ساده است، اما بر تصمیم شرکت‌ها دربارهٔ تقسیم سود اثر می‌گذارد و انگیزهٔ نگهداری سود در شرکت را بیشتر می‌کند. به گفتهٔ گزارش، نگهداری سود همیشه به معنای سرمایه‌گذاری بهتر نیست و در برخی شرایط منابع در فعالیت‌های کم‌بازده می‌ماند.
برای کاهش این مشکل، چند الگو بررسی شده است:
- «ادغام کامل»: مالیات پرداختی شرکت در محاسبهٔ مالیات سهامدار لحاظ می‌شود.
- «تخصیص اعتبار»: سهامدار می‌تواند تمام یا بخشی از مالیات پرداخت‌شدهٔ شرکت را اعتبار مالیاتی بگیرد.
- معافیت سود تقسیمی و نرخ‌های متفاوت برای سود توزیع‌شده و سود نگهداری‌شده.
سوگیری بدهی
در بسیاری از نظام‌ها، بهرهٔ وام از درآمد مشمول مالیات کسر می‌شود، اما تأمین مالی از راه سرمایهٔ سهامداران مزیت مشابهی ندارد. در نتیجه وام از نظر مالیاتی برای شرکت به‌صرفه‌تر از افزایش سرمایه می‌شود. گزارش این وضعیت را «سوگیری بدهی» نامیده است.
افزایش سهم بدهی، تعهدات بازپرداخت و هزینهٔ بهره را بالا می‌برد و ریسک مالی بنگاه را زیاد می‌کند، به‌ویژه وقتی درآمد کاهش می‌یابد. برخی الگوها برای رفع این مشکل، کسر بهره را محدود یا حذف می‌کنند. حذف کسر بهره بر هزینهٔ تأمین مالی اثر دارد و می‌تواند بر تصمیم شرکت‌ها برای اجرای پروژه‌های جدید هم اثر بگذارد.
مالیات بر جریان نقدی و معافیت بازده متعارف
گروهی از الگوها به‌جای سود حسابداری، جریان نقدی را مبنا قرار می‌دهند. در برخی از آن‌ها شرکت می‌تواند هزینهٔ سرمایه‌گذاری را در همان زمان انجام آن از پایهٔ مالیاتی کسر کند و لازم نیست آن را طی چند سال از مسیر استهلاک محاسبه کند. گزارش سه شکل اصلی این نظام را بررسی می‌کند:
- مدل نخست مبادلات واقعی، مانند فروش کالا و خدمات و هزینه‌های تولید، را مبنا می‌گیرد.
- مدل دوم جریان‌های مالی مانند دریافت و بازپرداخت وام را هم وارد می‌کند.
- مدل سوم بر جریان پول میان شرکت و سهامداران، از جمله تقسیم سود و انتشار و بازخرید سهام، تمرکز دارد.
وارد کردن جریان‌های مالی دامنهٔ محاسبات را گسترش می‌دهد و به ثبت اطلاعات دقیق‌تری نیاز دارد.
گزارش سه روش دیگر را هم معرفی می‌کند که با کسر بازده متعارف سرمایه از پایهٔ مالیاتی، اثر مالیات بر سرمایه‌گذاری را کم می‌کنند. در روش «معافیت بازده متعارف حقوق صاحبان سهام» یا ACE، شرکت مبلغی معادل بازده متعارف سرمایهٔ سهامداران را از درآمد مشمول کسر می‌کند تا مزیت مالیاتی بدهی کمتر شود. در ACC، کسر به کل سرمایهٔ شرکت مربوط است و تعریف دقیق دارایی‌ها و بدهی‌های مشمول اهمیت دارد. ASE همین موضوع را از سمت سهامدار بررسی می‌کند.
این خبر برای کسب‌وکار شما یعنی چه؟
این گزارش یک مقایسهٔ پژوهشی است و در بخش در دسترس منبع، زمان یا تصمیمی برای اجرای این الگوها اعلام نشده است. با این حال پیام آن برای مدیران مالی و کارشناسان مالیات این است که نرخ فقط یکی از عوامل بار مالیاتی است و ساختار تأمین مالی، ثبت بهره، زمان شناسایی هزینه‌ها و سیاست تقسیم سود هم نقش دارند.
اقدام‌های محتاطانه (توصیهٔ سردبیری، غیرمنبعی)
موارد زیر برداشت و توصیهٔ سردبیری است و در گزارش مرکز پژوهش‌ها نیامده است:
- بهرهٔ تسهیلات را جدا از سایر هزینه‌ها ثبت کنید تا تحلیل آن در صورت مطرح شدن قواعد جدید آسان‌تر باشد. یک نرم‌افزار حسابداری تحت وب می‌تواند این تفکیک را در ثبت‌ها ممکن کند.
- تفکیک وام، سرمایهٔ سهامداران و جریان‌های نقدی را در گزارش‌های داخلی دقیق نگه دارید؛ برای گزارشگری رسمی می‌توانید از نرم‌افزار صورت‌های مالی بهره بگیرید.
- اثر تقسیم یا نگهداری سود را بر شرکت و سهامداران بسنجید و تصمیم‌ها را مستند کنید.
- فقط به یک گزارش پژوهشی تکیه نکنید و برای هر تغییر احتمالی، منتظر مصوبات و اعلام رسمی بمانید.
پرسش‌های رایج
مالیات مضاعف یعنی چه؟
یعنی سود شرکت ابتدا در سطح شرکت مالیات بدهد و پس از تقسیم میان سهامداران، در نظام‌هایی که مالیات شخصی بر سود تقسیمی دارند، دوباره مشمول مالیات شود.
سوگیری بدهی چیست؟
وضعیتی است که در آن بهرهٔ وام قابل کسر است ولی تأمین مالی از راه سرمایهٔ سهامداران چنین مزیتی ندارد، پس وام از نظر مالیاتی جذاب‌تر می‌شود.
